تخمی است دوائی و آن بوستانی و صحرائی و فارسی می باشد، بوستانی سرخ رنگ و فربه بود و چون بكوبند زرد شود، گرم و خشك است در چهارم . گویند اگربر عصاره انگور بریزند بحالت خود نگاه دارد و نگذارد كه بجوش آید و اگر در آتش ریزند از بخور آن گزندگان بگریزند، و صحرائی كه آنرا بری نیز گویند از قسم بوستانی است لیكن طبیعت بوستانی ندارد و گیاه آنرا بتركی قچی گویند و با ماست خورند، فارسی تخم سپندانست كه تره تیزك باشد و خردل سفید نیز گویند و بعربی حب الرشاد خوانند. (برهان قاطع)...

تخمی است دوائی و آن بوستانی و صحرائی و فارسی می باشد، بوستانی سرخ رنگ و فربه بود و چون بكوبند زرد شود، گرم و خشك است در چهارم . گویند اگربر عصاره انگور بریزند بحالت خود نگاه دارد و نگذارد كه بجوش آید و اگر در آتش ریزند از بخور آن گزندگان بگریزند، و صحرائی كه آنرا بری نیز گویند از قسم بوستانی است لیكن طبیعت بوستانی ندارد و گیاه آنرا بتركی قچی گویند و با ماست خورند، فارسی تخم سپندانست كه تره تیزك باشد و خردل سفید نیز گویند و بعربی حب الرشاد خوانند. (برهان قاطع)...

تخم گیاهی ، برگش شبیه ببرگ توت و از آن كوچكتر و خشن و مربعالساق و گلش زرد، قسمی از بری او را بتركی قچی نامند و تخمش مدور و سرخ و قسمی را ككج گویند، برگش ریزه تر از بستانی و تخمش غیرمدور و سرخ و تندطعم و سفید او را اسفند سفیدگویند و آن حرف ابیض است و مذكور شد. و مراد از مطلق خردل نوع سرخ اوست در اول چهارم گرم و خشك و جاذب از عمق بدن و هاضم و محل رطوبات دماغ و معده و سایر اعضاء و مفتح سده و مدرّ فضلات و مفتت حصاة و جهت دردریحی و بلغمی جگر و سپرز و رفع نسیان و امراض بارده دماغی و نیم درهم از تخم او با شراب جهت سرور و تقویت باه و با عسل جهت ریه و سعال رطوبی و گرم معده وتب بلغمی و سوداوی و ضماد او جهت نقرس و عرق است و ورم سپرز و جذب مواد بظاهر بدن و ازاله داءالثعلب وبا عسل بدستور با موم روغن جهت تصفیه رخسار و ازاله رنگ خون مرده و با سركه جهت جرب متقرح و قوبای مزمن و بر پیشانی جهت نزلات بارده و دردسر بارد و ریحی و فالج و استرخاء و با روغن طلا كردن او بر قضیب جهت نعوظ مجرب و با آب كرنب جهت خنازیر و با ادویه مناسبه جهت اورام صلب و سوداوی و برص و غرغره او با ماالعسل جهت ورم تحت زبان و خشونت مزمنه قصبه ریه ای و ثقل زبان و استرخاء آن و درد دندان و سعوط او مورث عطسه و جهت انتباه مصروع و صاحب غشی و اختناق رحم وفتیله او با انجیر جهت ثقل سامعه و دوی و طنین و اكتحال مضرب او با آب و عسل جهت غشاوه و خشونت پلك و بخور او جهت گریزانیدن حشرات ، و لطوخ او جهت درد دندان بی ورم مجرب و مضر محرورین و مورث تشنگی و غثیان ومصلحش كاسنی و روغن بادام و سركه و بدلش دو وزن او حب الرشاد و حرمل و قدر شربتش تا سه درهم است و چون در آب انگور اندازند منع جوشیدن او كند و سركه شیرین در گیلانات از او ترتیب می دهند و مطبوخ نبات او با چغندر جهت صرع و سده و امراض بلغمی نافع و در سایر افعال ضعیفتر از تخم اوست . و اهل تجربه ذكر كرده اند كه چون بر یك كف دست خردل آیه «و عنده مفاتح الغیب » تا آخر آیه «الا فی كتاب مبین » خوانده شود و بعد از آن صدودو بار «یا مبین » گفته و بدستور تا صد مرتبه پس از آن خردل را در خانه ای كه دفینه گمان داشته باشند افشانده یك شبانه روز در خانه را ببندند روز دیگر خردلها را در جای كه دفینه باشد مجتمع یابند و روغن او كه كوبیده بدستور روغن بادام استخراج نمایند بغایت ملطف و محلل و طلای او جهت درد دندان و اختناق رحم و تبهای مزمن و دردهای كهنه و تحلیل ورم گوش و اورام صلبه و تفتیح سده اعصاب و جهت نسیان و فالج و گرانی سامعه كه مزمن باشد و آشامیدن او بدستور جهت درد بارد و مزمن نافع و قدر شربتش تا سه درهم است . (از تحفه حكیم مومن ). تخمی است دوائی و آن عربی است . (آنندراج ) (انجمن آرای ناصری ). دانه كوچكی از طایفه خاجی كه بفارسی فاترسین گویند ومسحوق آنرا با سركه و یا آب خمیر كرده جهت تحریك اشتهاء با غذا خورند. (ناظم الاطباء). دانه ای است تیره كه بهندش رائی خوانند. (شرفنامه منیری ). اسفند اسفید. (بحر الجواهر). سپندان سفید و خرد. (دهار). سپندان خرد. ثفاء. حِرْف . حُرْف . (یادداشت بخط مولف ). بعضی از گیاهان صلیبی (چارپران ) كه كوفته و از آن افزاری كنند طعام را ساده یا با سركه و بسرشند، خردل سیاه از سپندان دانه باشد و خردل سپید كوفته تخم ترتیزك است و از تخم خردل برای ضماد و مشمع خردل سازند و ریشه خردل بیخ لادن را گویند. (یادداشت بخط مولف ).

خواص طبی و گیاهی خردل : خردل كه نوع سفید و سیاه دارد، نوع سیاه آن بیشتر بكار میرود، در دانه های این گیاه یاخته هایی است كه در بعضی از آنها جسمی بنام میرنات د پتاس یافت میشود كه از گروه گلوكزیدهاست و در بعضی از یاخته های دیگر دیاستازهای محلول بنام میروزین است . معمولاً این دیاستاز در دانه های سالم نمی تواند بر روی گلوكزید اثر كند ولی اگر دانه های خردل را نرم بسایند كه پوسته های یاخته ها پاره شود و گردی بسیار نرم ساخته شود و آرد آنرا خمیر كنند دیاستاز بر روی گلوكز اثر كرده گلوكز و سولفات اسید پتاس و جوهر خردل یا سولفوسیانور دالیل با بوی تند خود تشكیل می یابد این خمیر را برای تهیه مشمع طبی بكار می برند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 209): تخم سپندان چند نوع است بعضی خرد است آنرا حرف گویند و اندر خوردنیهاء گرم آنرا بیشتر بكار دارند و بعضی سپید است و گرد آنرا خردل گویند و اندر طلی ها بیشتر بكار دارند و بعضی دراز است بر شكل تخم سیاه اسفرم و آنرا حب الرشاد گویند. (ذخیره خوارزمشاهی ).
منبع :دهخدا